Historia Islandii w zarysie — od osadnictwa do nowoczesnej republiki
Jak stara jako zasiedlony kraj jest Islandia?
Pierwsi stali osadnicy nordyccy dotarli na Islandię około 870 r. n.e. Najstarszy parlament świata, Alþing, powstał w Þingvellir w 930 r. n.e. Islandia pozostawała samorządnym Wolnym Państwem do 1262 r., kiedy znalazła się pod kontrolą norweską, a później duńską. Pełną niepodległość osiągnięto w 1944 r.
Okres osadnictwa — 870 do 930 r. n.e.
Islandia była jedną z ostatnich dużych mas lądowych na świecie zasiedlonych na stałe przez ludzi. Wyspa była znana irlandzkim mnichom — papar, jak nazywali ich Nordycy — którzy przybyli na Islandię w VIII wieku, szukając odosobnionych miejsc do kontemplacji. Gdy przybyli osadnicy nordyccy, zastali praktycznie pustą wyspę.
Pierwszym stałym osadnikiem nordyckim jest tradycyjnie nazywany Ingólfur Arnarson, który wzniósł swoje gospodarstwo w Reykjavíku (Zatoka Dymów, nazwana od geotermalnej pary) około 874 r. n.e. Wystawa Osadnicza pod współczesnym Reykjavíkiem mieści wykopane pozostałości gospodarstwa z tej epoki, datowane na około 870–930 r. n.e.
Kolejne dekady przyniosły trwałą falę osadnictwa, głównie z zachodniej Norwegii, ale też od osadników nordyckich z Wysp Brytyjskich, którzy sprowadzili ze sobą celtyckich niewolników i parobków. Populacja Islandii jest w rezultacie genetycznie mieszana nordycko-celtycka — współczesne badania genetyczne pokazują w przybliżeniu równe ojcowskie pochodzenie norweskie i matczyne celtyckie (irlandzkie i szkockie).
Osadnictwo nie było działaniem państwowym, lecz prywatnym zagarnianiem ziemi. Rodziny i grupy klanowe płynęły na zachód, zajmowały ziemię (w procesie zwanym landnám — zabieranie ziemi) i zakładały gospodarstwa. Nie było króla ani centralnej władzy.
Wolne Państwo — 930 do 1262
Najbardziej wyróżniającym osiągnięciem politycznym Islandii było ustanowienie Alþingu (Althing) — najstarszego wciąż działającego parlamentu świata — w Þingvellir w 930 r. n.e. Miejsce wybrano ze względu na naturalny amfiteatr: wielką równinę między ścianami doliny ryftowej Grzbietu Śródatlantyckiego, dostępną z większości Islandii w ciągu dwóch tygodni jazdy konnej.
Alþing zbierał się przez dwa tygodnie każdego lata. Nie był parlamentem w nowoczesnym, ustawodawczym sensie — nie miał władzy wykonawczej do egzekwowania swoich decyzji. Był raczej połączeniem sądu najwyższego i dorocznego zgromadzenia narodowego. Mówca Prawa (lögmaðr) recytował z pamięci całe prawo ze Skały Prawa (Lögberg) — Islandia nie miała spisanego prawa aż do czasów po chrystianizacji.
Sagi o Islandczykach dokumentują ten okres z niezwykłą szczegółowością. Opisują społeczeństwo rządzone kulturą honoru i procedurą prawną, a nie monarchią. Spory rozstrzygano poprzez negocjacje, arbitraż lub regulowaną przemoc. Waśń — starannie zarządzana, z konkretnymi zasadami co do tego, co stanowi uprawnioną zemstę — była głównym mechanizmem utrzymania porządku społecznego w braku władzy wykonawczej.
Chrystianizacja — 999–1000 r. n.e.
Islandia przyjęła chrześcijaństwo w 999 lub 1000 r. n.e. — decyzją podjętą na Alþingu, a nie narzuconą przez obcą potęgę czy króla. Proces ten jest szczegółowo opisany w sadze o Njálu.
Decyzja była pragmatyczna. Norweski król Óláfr Tryggvason naciskał na Islandię, by się nawróciła, grożąc szkodzeniem islandzkim kupcom w norweskich portach. Na Alþingu uformowały się dwie frakcje — chrześcijańska i pogańska. Zgromadzenie utknęło w martwym punkcie i przekazało decyzję Mówcy Prawa, Þorgeirowi Ljósvetningagoði, pogańskiemu wodzowi.
Þorgeir spędził dzień i noc pod swoim płaszczem w kontemplacji i wyszedł, by ogłosić, że Islandia przyjmie chrześcijaństwo dla zachowania jedności społecznej, dopuszczając jednocześnie prywatne praktykowanie obyczajów pogańskich. Historia ta jest przytaczana jako przykład pragmatycznego, opartego na konsensusie podejmowania decyzji politycznych — niezwykłego jako procedura historyczna niezależnie od treści religijnej.
Fizyczne miejsce tej decyzji — Skała Prawa w Þingvellir — jest widoczne do dziś.
Średniowieczna Islandia — XI do XIII wieku
Po chrystianizacji społeczeństwo islandzkie rozwijało się przez okres względnej stabilności, po którym nastąpił konflikt domowy. Instytucja kościelna stała się bogata i potężna. Główne sagi spisano w XIII wieku, dokumentując wydarzenia X i XI wieku z tym, co uczeni uważają za znaczną dokładność historyczną obok narracyjnego kształtowania.
XIII-wieczny Sturlungaöld (Wiek Sturlungów) był okresem niszczycielskiego konfliktu domowego między potężnymi rodami wodzów, zwłaszcza klanem Sturlungar. Konflikt osłabił islandzkie instytucje i stworzył warunki dla norweskiej interwencji.
Snorri Sturluson (1179–1241) — autor Heimskringli, Eddy prozaicznej i prawdopodobnie sagi o Egilu — był najważniejszą postacią literacką i polityczną tego okresu. Dwukrotnie był wybierany Mówcą Prawa i odwiedził dwór norweski. Został zabity w swoim gospodarstwie w Reykholt w 1241 r. podczas frakcyjnej przemocy.
Panowanie norweskie i duńskie — 1262 do 1944
W 1262 r. Islandia poddała się norweskiej suwerenności na mocy porozumienia, które zachowało islandzkie prawo i Alþing jako instytucję. Przedstawiono to jako wybór polityczny, a nie podbój.
Gdy Norwegia w 1397 r. znalazła się pod kontrolą duńską, Islandia przeszła do Danii w ramach tego samego układu. Panowanie duńskie nasilało się w kolejnych stuleciach, z ograniczeniami w islandzkim handlu, ustanowieniem duńskich monopoli i rosnącą centralizacją. Alþing został zredukowany ze statusu z czasów Wolnego Państwa do roli doradczej i ostatecznie zniesiony w 1800 r.
Seria katastrofalnych wydarzeń od XVI do XVIII wieku znacznie zmniejszyła populację Islandii:
- Czarna śmierć (połowa XIV wieku) zabiła szacunkowo 30–40% populacji
- Najazdy berberyjskich piratów (1627): tureccy piraci najechali Islandię, biorąc około 400 jeńców do Afryki Północnej
- Erupcja Laki (1783–84): wydarzenie wulkaniczne wyjątkowej skali, trwające osiem miesięcy, uwalniające toksyczne gazy, które zabiły większość islandzkiego inwentarza i spowodowały Głód Mgły — zginęła jedna czwarta populacji Islandii
- Epidemie ospy prawdziwej w XVIII wieku
Populacja Islandii w najniższym punkcie w XVIII wieku wynosiła około 35 000–40 000 osób.
Ku niepodległości — XIX i XX wiek
Romantyczny nacjonalizm XIX wieku — który zrodził ruchy niepodległościowe w całej Europie — przyszedł do Islandii jako odrodzenie kulturowe skupione wokół sag, języka staronordyckiego i tradycji politycznej z czasów Wolnego Państwa. Jón Sigurðsson (1811–1879) był centralną postacią polityczną tego ruchu, walczącą o islandzki samorząd w ramach korony duńskiej.
Alþing został przywrócony w 1845 r. jako organ doradczy. Islandia otrzymała autonomię w 1904 r. Na początku XX wieku większość funkcji administracyjnych powróciła do islandzkich władz.
Niemiecka okupacja Danii w 1940 r. zerwała operacyjne powiązanie między Kopenhagą a Reykjavíkiem. Siły brytyjskie zajęły Islandię w maju 1940 r. (działanie wyprzedzające, by zapobiec niemieckiemu wykorzystaniu wyspy), a po nich w 1941 r. siły amerykańskie. Baza w Keflavíku pozostawała znaczącą obecnością wojskową USA aż do 2006 r.
Islandia ogłosiła niepodległość od Danii 17 czerwca 1944 r. — data wybrana, by zbiegła się z urodzinami Jóna Sigurðssona — w Þingvellir, historycznym miejscu Alþingu. Republika została ustanowiona pokojowo, gdy Dania wciąż znajdowała się pod niemiecką okupacją.
Biskupstwa Skálholt i Hólar
Dwa średniowieczne biskupstwa Islandii odgrywały centralną rolę w historii kulturalnej kraju przez 700 lat. Kościół katolicki ustanowił:
Skálholt (południowa Islandia, w pobliżu Złotego Kręgu): stolica biskupia od 1056 r. Miejsce szkoły katedralnej, która kształciła islandzkich przywódców intelektualnych przez cały okres średniowiecza. W szczytowym okresie największa osada na Islandii. Obecny kościół (1963, neoromański) stoi na tym miejscu. Średniowieczne fundamenty katedry i pałac biskupi zostały wykopane. W Skálholt działa obecnie szkoła letnia, cykl koncertów i centrum kultury.
Hólar í Hjaltadal (północna Islandia, w pobliżu Akureyri): północne biskupstwo od 1106 r. Obecna kamienna katedra (1763) jest najstarszym kamiennym kościołem na Islandii. W Hólar w 1530 r. działała pierwsza islandzka drukarnia. Miejsce to jest obecnie uniwersytetem rolniczym z muzeum.
Reformacja dotarła na Islandię w 1550 r. — traumatycznie. Ostatni katolicki biskup, Jón Arason w Hólar, został pojmany i stracony (ostatni katolicki biskup w Skandynawii, którego stracono). Kościół luterański przejął następnie kontrolę nad oboma biskupstwami.
Te miejsca są dostępne i rzadko odwiedzane. Skálholt w szczególności leży na południowej trasie Złotego Kręgu — 15-minutowe zboczenie z głównej trasy dodaje znacznej głębi historycznej.
Erupcja Laki z 1783 r. — największa katastrofa Islandii
Erupcja Laki z lat 1783–84 była jednym z najistotniejszych wydarzeń geologicznych czasów historycznych. Szczelina Laki w południowej Islandii otworzyła się na długości 8 km i wybuchała przez osiem miesięcy, uwalniając toksyczne gazy — fluor i dwutlenek siarki — które zabiły 75% islandzkiego inwentarza. Wynikający z tego głód — Móðuharðindin (Głód Mgły) — zabił około 25% populacji Islandii.
Skutki sięgnęły daleko poza Islandię. Aerozole Laki spowodowały nieudane zbiory w całej Europie i Afryce Północnej. Lato 1783 r. było najzimniejsze od początku zapisów w wielu krajach europejskich. Niektórzy historycy łączą Laki z warunkami, które przyczyniły się do okresu rewolucji francuskiej.
Na Islandii kryzys niemal doprowadził do całkowitej ewakuacji wyspy — władze duńskie rozważały przesiedlenie całej populacji Islandii na kontynentalną Danię. Do tego nie doszło, a populacja Islandii ostatecznie się odbudowała, ale erupcja Laki pozostaje momentem, w którym kraj był najbliżej demograficznego załamania.
Szczelina Laki (Lakagígar) jest obecnie dostępnym miejscem wędrówek w Parku Narodowym Vatnajökull. To jeden z najistotniejszych historycznie elementów krajobrazu Islandii, choć wymaga drogi F i nie leży na głównej trasie turystycznej.
Powojenna Islandia
Powojenna Islandia uprzemysłowiła się szybko, głównie dzięki przemysłowi rybnemu. W połowie XX wieku zbudowano infrastrukturę hydroelektryczną, nastąpił wzrost urbanizacji w Reykjavíku i rozwój państwa opiekuńczego porównywalnego z modelami skandynawskimi.
Wojny dorszowe (1958–1976) — seria sporów z Wielką Brytanią o stopniowe rozszerzanie przez Islandię swoich limitów rybackich — były formujące dla nowoczesnej islandzkiej tożsamości narodowej. Islandia rozszerzyła swój limit z 4 do 200 mil morskich, Brytyjczycy stanowczo protestowali (zarówno dyplomatycznie, jak i wysyłając okręty Royal Navy), a Islandia groziła wystąpieniem z NATO. Islandia wygrała.
Kryzys finansowy 2008 r. uderzył w Islandię z niezwykłą siłą. Trzy główne banki kraju, które rozszerzyły się międzynarodowo daleko poza PKB Islandii, upadły jednocześnie, tworząc największą porażkę gospodarczą względem rozmiaru gospodarki w nowoczesnej historii. Późniejsze odbudowanie — poprzez dewaluację waluty, restrukturyzację zadłużenia i wzrost turystyki — było niezwykle szybkie.
Islandia dzisiaj
Islandia ma populację około 380 000 osób, z których ponad 60% mieszka w regionie stołecznym Reykjavíku. Jej gospodarka opiera się na rybołówstwie, turystyce (która wzrosła z 500 000 odwiedzających rocznie w 2010 r. do ponad 2 milionów do 2018 r.), energii (wytapianie aluminium z wykorzystaniem energii geotermalnej i hydroelektrycznej) oraz technologii.
Język zmienił się niezwykle mało od czasów Wolnego Państwa. Współcześni Islandczycy potrafią czytać XIII-wieczne sagi z taką samą trudnością językową, jakiej osoby anglojęzyczne doświadczają przy Chaucerze. Celowa polityka unikania zapożyczeń — tworzenie nowych islandzkich złożeń dla pojęć takich jak telefon (sími, od starego słowa oznaczającego „nić”) i komputer (tölva, od tala „liczba” i völva „wróżka”) — zachowała odrębność języka.
Muzeum Narodowe i Wystawa Osadnicza w Reykjavíku to główne instytucjonalne źródła historii opisanej w tym przewodniku.
Język jako zapis historyczny
Konserwatyzm islandzkiego jako języka nie jest przypadkowy — odzwierciedla celową politykę, która rozpoczęła się od XIX-wiecznego nacjonalistycznego odrodzenia kulturowego i trwa jako instytucjonalna polityka językowa do dziś. Islandzki Instytut Języka (Íslenska máltæknifélagið) utrzymuje czystość języka, tworząc nowe islandzkie słowa dla nowoczesnych pojęć zamiast przyjmowania zapożyczeń.
Przykłady islandzkich neologizmów:
- Sími (telefon): od staronordyckiego słowa oznaczającego nić lub sznurek
- Tölva (komputer): od tala (liczba) + völva (wieszczka, wyrocznia)
- Þota (samolot odrzutowy): od czasownika oznaczającego pędzić lub mknąć
- Sjónvarp (telewizja): od sjón (wzrok) + varp (rzucanie)
Ta aktywna pielęgnacja jest globalnie niezwykła. Praktyczny rezultat: teksty napisane na Islandii 700 lat temu są czytelne, z pewną trudnością, dla współczesnych Islandczyków. Sagi pozostają dostępne w oryginalnym języku w sposób, w jaki osoby anglojęzyczne nie mają dostępu do średnioangielskiego bez przeszkolenia.
Kobiety w historii Islandii
Roszczenie Islandii do postępowej historii równości płci jest bardziej złożone, niż sugerują materiały promocyjne, ale niektóre konkretne fakty są godne uwagi:
Vigdís Finnbogadóttir: wybrana prezydentem Islandii w 1980 r., była pierwszą na świecie demokratycznie wybraną kobietą na stanowisku głowy państwa. Pełniła cztery kadencje aż do 1996 r. Jej wizerunek pojawił się na islandzkiej walucie.
Jóhanna Sigurðardóttir: premier Islandii w latach 2009–2013 podczas kryzysu finansowego, była pierwszą na świecie otwarcie homoseksualną szefową rządu.
Kobiety epoki osadnictwa: sagi dokumentują kilka kobiet, które podejmowały istotne niezależne decyzje — roszczenia do ziemi, transakcje majątkowe, a w niektórych przypadkach akty osobistej zemsty w ramach kultury honoru. Kobiety w okresie Wolnego Państwa miały więcej formalnych praw niż w wielu ówczesnych społeczeństwach europejskich.
Kvenfélagasambandið (Stowarzyszenie Kobiet Islandii): założone w 1894 r., zorganizowało pierwszą islandzką kampanię na rzecz praw wyborczych kobiet. Prawo kobiet do głosowania osiągnięto w 1915 r. (dla kobiet powyżej 40 lat, rozszerzone na wszystkie kobiety w 1920 r.).
Wojny dorszowe w kontekście
Trzy wojny dorszowe z Wielką Brytanią (1958, 1972–73, 1975–76) były naprawdę formujące dla nowoczesnej islandzkiej tożsamości narodowej. Islandia rozszerzyła swój limit rybacki z 4 mil do 12 mil (1958), następnie 50 mil (1972), a potem 200 mil (1975–76). Wielka Brytania kwestionowała każde rozszerzenie statkami rybackimi chronionymi przez fregaty Royal Navy.
Pozycja Islandii była ekonomicznie egzystencjalna — produkty rybne stanowiły 70–80% wpływów eksportowych, a przełowienie przez obce floty naprawdę uszczuplało zasoby. Konfrontacje na morzu, które obejmowały incydenty taranowania, były rzeczywistymi sporami terytorialnymi.
Groźba Islandii wystąpienia z NATO — wiarygodnie wypowiedziana w latach 1975–76 podczas ostatniej wojny dorszowej — miała wagę ze względu na strategiczne znaczenie bazy lotniczej w Keflavíku podczas zimnej wojny. Naciski USA na Wielką Brytanię, by zawarła porozumienie, były decydujące. Islandia wygrała wszystkie trzy wojny dorszowe.
200-milowa wyłączna strefa ekonomiczna ustanowiona przez Islandię stała się wzorem dla Konwencji ONZ o prawie morza z 1982 r., która ustanowiła 200-milowe wyłączne strefy ekonomiczne jako standard międzynarodowy. Wojna rybna Islandii wytworzyła prawo, które dziś rządzi wszystkimi granicami morskimi.
Historia gospodarcza — od ryb przez finanse po turystykę
Trajektoria gospodarcza Islandii jest niezwykła:
1900–lata 60.: gospodarka oparta na rybołówstwie. Islandia przeszła z jednego z najbiedniejszych krajów Europy do jednego z najbogatszych w ciągu jednego pokolenia dzięki mechanizacji rybołówstwa i powojennemu boomowi śledziowemu.
Lata 70.–2000: dywersyfikacja w wytapianie aluminium (z wykorzystaniem taniej energii geotermalnej), przetwórstwo rybne i usługi finansowe. Sektor finansowy rozwijał się agresywnie w latach 2000.
2008: krach. Trzy islandzkie banki — Landsbanki, Kaupthing i Glitnir — urosły do około 10-krotności PKB Islandii poprzez agresywną ekspansję międzynarodową. Wszystkie trzy upadły w październiku 2008 r. w ciągu kilku dni, w tym, co proporcjonalnie było największym upadkiem bankowym w historii. Wielka Brytania i Holandia zażądały zwrotu depozytów gwarantowanych przez Islandię; Islandczycy w referendum zagłosowali za odmową. Postępowania prawne trwały latami.
2010–obecnie: odbudowa napędzana częściowo wzrostem turystyki (z 500 000 odwiedzających w 2010 r. do ponad 2 milionów do 2018 r.), rozwojem sektora technologicznego i rybołówstwem. Turystyka stanowi obecnie znaczący udział w PKB.
Najczęściej zadawane pytania o historię Islandii
Kiedy po raz pierwszy zasiedlono Islandię?
Pierwsze stałe osadnictwo nordyckie jest datowane na około 874 r. n.e. na podstawie dowodów archeologicznych i źródeł historycznych. Okres osadnictwa trwał z grubsza od 870 do 930 r. n.e.
Czym jest Alþing i dlaczego jest istotny?
Alþing, ustanowiony w Þingvellir w 930 r. n.e., jest najstarszym nieprzerwanie działającym parlamentem świata. Zbierał się corocznie przez okres Wolnego Państwa, został stłumiony pod panowaniem duńskim, przywrócony w 1845 r. i pozostaje dziś parlamentem narodowym Islandii w swojej siedzibie w Reykjavíku.
Czy Islandia była kiedyś wikińska?
Tak — osadnicy byli nordyccy (wikińscy) z kultury i pochodzenia, choć „wiking” technicznie opisuje działalność rabunkową, a nie etniczność. Sagi opisują społeczeństwo o silnych nordyckich cechach kulturowych: kulturze honoru, rodowych waśniach, żeglarstwie i tradycji prawnej. Islandia nie była bazą handlową ani rabunkową, lecz od początku osiadłym społeczeństwem rolniczym.
Skąd Islandia wzięła swoją nazwę?
Według tradycji sag wczesny norweski osadnik o imieniu Hrafna-Flóki Vilgerðarson wspiął się na górę i zobaczył fiord pełen dryfującego lodu — stąd Ísland (Kraina Lodu). To tradycyjna opowieść; czy jest historycznie dokładna, nie zostało potwierdzone.
Kiedy Islandia stała się w pełni niepodległa?
17 czerwca 1944 r., gdy w Þingvellir ogłoszono Republikę Islandii podczas niemieckiej okupacji Danii.
